Berichten over ontslagen flexwerkers stapelen zich op. Is dit een voorbode van massale ontslagen? Door Michiel Haighton en Elsbeth Stoker

Afgelopen jaren was er werk genoeg voor de Rotterdamse zelfstandige Perdiep Chotoe (37). Soms had de financial controller wel vijf opdrachten tegelijk. 'Die vond ik via het internet. Via Monsterboard en Intermediair.' Dat ging heel makkelijk. Totdat de kredietcrisis begon toe te slaan. Sinds januari 2008 merkte Chotoe dat hij steeds lastiger werk kon vinden. 'Soms kwam ik amper nog aan één klus per maand. In juni besloot ik daarom maar weer in vaste dienst te gaan, maar solliciteren bleek ook een hele klus.' Toch lukte het hem, sinds twee weken is hij weer in loondienst.

Chotoe is nog net op tijd. Want flexibele werknemers zijn degenen die de eerste klappen op zullen vangen van de economische neergang. Dat ziet ook Hein Pouw, directeur van detacheringsbureau Vitea. 'Het is een bekende reflex onder werkgevers: bij afnemende inkomsten is het de deur uitwerken van tijdelijke krachten een snelle methode om de kosten in evenwicht te brengen.' Vooral Nederlandse bedrijven die actief zijn in de internationale handel en industrie merken volgens hem de gevolgen van de afkoelende wereldeconomie. 'En natuurlijk de financiële wereld, een markt waarin wij ook sterk vertegenwoordigd zijn', aldus Pouw. Ook de bouw vreest klappen.

Hoeveel werkenden er nu al de dupe van zijn geworden, is nog onduidelijk. Maar een groeiend aantal bedrijven, zoals DAF, Heineken en ASML, zet het mes in de personeelskosten: de tijdelijke krachten worden op straat gezet. Komende weken zullen naar verwachting nog meer bedrijven bekendmaken hun tijdelijke personeel te lozen, zegt branchevereniging ABU. 'We merken het vooral in de regio Brabant. Daar heb je grote industriële bedrijven die als eerste last hebben van problemen in de economie. Als zij gaan snijden, heb je het meteen over honderden uitzendkrachten', aldus Jurriën Koops van de ABU.

Een bedrijf uit die regio is truckmaker DAF. Bij het bedrijf worden alle flexibele werknemers (uitzendkrachten en werknemers met een tijdelijk contract) de komenden maanden de deur uitgewerkt, zeggen vakbonden die bij DAF actief zijn. Het gaat om ongeveer 1.250áwerknemers.

DAF wil dit aantal niet bevestigen. 'We inventariseren om hoeveel mensen het gaat,' zegt Ron den Engelsen, directeur communicatie bij DAF. Ruim een kwart van alle werknemers bij DAF (circa 6.250) heeft geen vast contract.

Volgens Den Engelsen is de vraag naar vrachtwagens door de kredietcrisis flink afgenomen. 'Transporteurs krijgen steeds moeilijker een krediet van de bank om onze producten te kopen. Dat merken we duidelijk.' Ook voelt DAF de gevolgen van de recessie die in steeds meer Europese landen de kop opsteekt. 'Dat betekent heel simpel dat er minder goederen vervoerd worden en zullen worden. Transporteurs houden daar in de bestelling van nieuwe vrachtwagens rekening mee.'

Met het lozen van de tijdelijke krachten reageren de bedrijven ditmaal vliegensvlug op de veranderende markt. Want hoewel de kredietcrisis al sinds de zomer 2007 woedt, beleefde zij afgelopen weken haar voorlopige hoogtepunt. De gevolgen voor de reële economie sijpelen pas sinds kort door.

'De werkgevers reageren veel sneller dan de vorige keer', zegt Ton Wilthagen, arbeidsmarktdeskundige van de Universiteit van Tilburg. Wat hem betreft is er geleerd van 'het trauma' van 2001. Destijds bloeide de economie zo op dat in meerjarige cao's loonstijgingen waren afgesproken.

Toen er economische donderwolken verschenen, speelden de bedrijven te traag in op de veranderende markt.

Dit heeft uiteindelijk tot harde klappen op de arbeidsmarkt geleid; in de jaren erna steeg de werkloosheid flink en groeiden de lonen nauwelijks. Wilthagen: 'De Nederlandse economie is er een van hoge pieken en diepe dalen. Er wordt geprobeerd om de diepe dalen ditmaal te voorkomen.'

Dit is voor bedrijven makkelijker geworden, aldus de arbeidsmarktdeskundige. Het aantal flexibele werknemers is flink gegroeid. Inmiddels zijn er bijna een miljoen zelfstandigen zonder personeel, ofwel ruim 13 procent van de beroepsbevolking. In 2001 waren er nog 840 duizend. Ook het aantal mensen dat aan de slag gaat met een flexcontract is toegenomen.

Dit is bijvoorbeeld het geval bij chipmaker ASML. Bij de vorige 'marktdip' moest de onderneming veel vaste werknemers de wacht aanzeggen. 'Dat leidde tot grote onrust op de werkvloer. We hebben dat proberen op te lossen door het aantal mensen in vaste dienst flink te verminderen', zegt een woordvoerder. Naast de kern van 6.900 vaste werknemers heeft ASML 1.500 flexibele krachten bij detacheringsbureaus ingehuurd. 'Sommigen van hen werken al jaren voor ons. Toch kunnen we per direct afscheid van hen nemen. Dat geeft veel flexibiliteit.'

Bovendien wordt er geëxperimenteerd met flexibel roosteren. Zoals bij autofabrikant Nedcar in het Limburgse Born. Het bedrijf dat in opdracht van Mitsubishi werkt, maakte gisteren bekend op korte termijn de productie van auto's te zullen verlagen wegens een afnemende vraag.

In tegenstelling tot andere fabrikanten zal dat volgens een woordvoerder 'mogelijk' weinig gevolgen hebben voor de 370 uitzendkrachten. 'We hebben geleerd van het verleden. Sinds vorig jaar werken we met een zogenaamde 'tijdbank' om schommelingen in de productie op te kunnen vangen. In tijden van drukte worden overuren niet uitbetaald maar op deze tijdbank gezet. Deze gelden kunnen dan worden aangewend in tijden dat het veel rustiger is, zoals nu. Dan krijgen de mensen vrij met doorbetaling van hun loon.'

Maar betekent dit soort maatregelen dat Nederland beter bestand zal zijn tegen een eventuele recessie? Wilthagen: 'Het is zeker tijd om je zorgen te maken. Maar we staan er beter voor dan in 2000. We kunnen wat hebben.'

Een recessie lijkt zich inderdaad aan te dienen, voegt CNV-voorzitter René Paas toe. 'Dat zijn we gewend te associëren met massaontslagen en hoge werkloosheid. Maar je moet niet vergeten: de arbeidsmarkt is nog steeds krap. Dat zal een dempend effect hebben op het aantal ontslagen.'

De eerste golf uitzendkrachten die hun baan verliezen, hoeft ook niet te vrezen, voegt Koops van de ABU toe. 'Zij zullen deels kunnen worden herplaatst. Aan goedgeschoold technisch personeel is nog steeds behoefte.'

Hoewel van deze woorden een geruststellende boodschap uitgaat, kan niet iedereen er gerust op zijn elders makkelijk aan de bak te komen. Kregen degenen met een zwakke positie op de arbeidsmarkt ­­­ allochtonen, gehandicapten, ouderen ­­­ afgelopen jaren eindelijk meer kansen, deskundigen vrezen dat zij nu uit beeld raken.

xxx xxx xxx

De noodlijdende Amerikaanse autofabrikant Chrysler schrapt de banen van 4.300 vaste medewerkers om kosten te besparen. Het gaat om 25áprocent van het werknemersbestand. Ook vliegen duizenden werknemers met een tijdelijk contract en uitzendkrachten de deur uit. Managementfuncties worden niet gespaard, zo heeft het bedrijf laten weten. In Newark wordt een fabriek compleet gesloten.

Het Franse autoconcern PSA Peugeot Citroën zal zijn productie in het vierde kwartaal met 30 procent verminderen. Branchegenoot Renault zou volgens de Franse krant Le Figaro zijn fabrieken in Frankrijk voor een of twee weken sluiten. In sommige gevallen kan de sluiting langer duren. Vooral tijdelijke werknemers zijn hiervan de dupe. Duitse concurrenten gingen al eerder tot sluiting over.

's Werelds grootste printerconcern Xerox schrapt de komenden zes maanden 3.000 banen, 5 procent van het totale werknemersbestand. Volgens het bedrijf zijn de marktomstandigheden 'zwaar'. De directeur van Xerox, Anne Mulcahy, zei dat het banenverlies het bedrijf op termijn 200 miljoen dollar aan besparingen moet opleveren. Vooral in de VS is de vraag naar Xerox-producten flink afgenomen.

Wegens de afnemende vraag naar nieuwbouwhuizen wil het Zweedse bouwbedrijf JM 400 mensen extra ontslaan. Het bedrijf had sinds de zomer al bijna 200 mensen ontslagen. JM is een van de grootste bouwbedrijven in Scandinavië en de Baltische staten. Volgens het bedrijf is door onzekerheid over de economie de vraag naar nieuwe woningen sterk gedaald.

Ruslands grootste kredietverschaffer, OAO Sberbank, gaat tot en met 2014 20 procent van zijn personeel ontslaan, meldde persbureau Bloomberg vrijdag. Bij het bedrijf werkten in 2007 270 duizend mensen. De personeelsreductie moet volgens een woordvoerder van de Russische kredietbank de 'personeelsefficiency' verbeteren. Hoeveel gedwongen ontslagen er vallen, is nog niet bekend.

Op het hoofdkantoor van het grootste warenhuisconcern van Duitsland, Karstadt, verdwijnen 334 van de 1.800 banen. In heel Duitsland kampt de detailhandel met tegenvallende inkomsten.

In de warenhuizen zelf worden geen mensen ontslagen. De banenreductie moet de komenden drie jaar een besparing van 345 miljoen euro opleveren. Het aantal directieposten wordt met 16 teruggebracht, er blijven 26 directieleden over, volgens de website van Die Zeit.

Werkgevers en werknemers zijn inmiddels druk aan het overleggen hoe ze de klappen op de arbeidsmarkt het beste kunnen opvangen. 'We willen ervoor zorgen dat mensen die nu hun baan kwijtraken, snel weer werk vinden', aldus Niek Jan van Kesteren van werkgeversclub VNO-NCW.

Een van de instrumenten is de werktijdverkorting. Deze noodregeling werd het laatst gebruikt tijdens de MKZ-crisis in 2001. Bedrijven die het water aan de lippen staat, kunnen hun werknemers tijdelijk in de WW parkeren.

Als er minder werk is door situaties van overmacht kan de werktijd van de werknemers worden verminderd. Het moet dan om 'buitengewone omstandigheden' gaan die niet tot het normale ondernemersrisico behoren, zoals een epidemie. Zodra een werkgever een vergunning voor werktijdverkorting heeft, kan hij voor zijn werknemers voor de niet-gewerkte uren een WW-uitkering aanvragen. De werknemer kan maximaal 30 weken in de 'tijdelijke' WW blijven. Volgens het ministerie van Sociale Zaken hebben inmiddels vijf bedrijven op grond van de kredietcrisis een verzoek ingediend. 

FINANCIËLE CRISIS Baan in bancaire sector is nog gewild - 'Job bij een bank? Werk zat'
25-10-2008

Werkloosheid neemt af
17-10-2008