Tekst: Harry van Dooren

Een vast arbeidscontract is een raar ding: een werkgever verplicht zich tot het voor onbepaalde tijd in dienst houden van een werknemer, terwijl die laatste zich alleen verplicht tot een opzegtermijn van een of twee maanden. Tijd voor verandering?

Een gemiddelde arbeidscarrière in Nederland ziet er al een halve eeuw hetzelfde uit. Je begint met wat tijdelijke contracten en een krap salaris, ligt er bij elke reorganisatie als eerste uit en geen vakbond die daar om maalt. Na een paar jaar is iemand zo gek om je een vast contract te geven, en ineens beginnen de zekerheden binnen te stromen. De secundaire arbeidsvoorwaarden worden steeds beter, elk jaar een automatische loonsverhoging - zelfs als je niet echt je best doet. Je spaart voor een mooi pensioen en zit het even tegen, dan meld je je gewoon ziek. Daar word je echt niet om ontslagen.

Op je 50ste heb je een gouden strop om je nek. Geen andere werkgever wil zo'n dure jongen overnemen. Dus 'moet' je nog vijftien jaar door met dezelfde baas en dezelfde collega's en ben je bij alweer een reorganisatie opeens minder blij dat de goedkope jongste bediende eruit vliegt. Helaas, jij bent te duur om met vervroegd pensioen te sturen.

Een baan voor het leven is een verlammende ambitie, maar onveranderd burgermans droom. Verlangen naar zekerheid is menselijk. En in het Nederlandse arbeidsstelsel zeldzaam lucratief, zoals hiervoor beschreven. Hoe anders is dat bij mensen met een tijdelijk contract, flexwerkers en zelfstandigen. De vanzelfsprekendheden van de vaste baan (arbeidsongeschiktheidsverzekering en pensioen) zijn voor de zelfstandige vaak onbetaalbaar. Of anders gezegd: zou hij die verzekeringen in zijn uurprijs doorberekenen, dan zou hij zich in veel branches uit de markt prijzen. Ook mensen met een tijdelijk contract grijpen regelmatig mis. Geen of mindere secundaire arbeidsvoorwaarden en een pensioenopbouw vol gaten.

Daarnaast werken allerlei wettelijke regels niet bepaald in het voordeel van een goede flexibele relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Werkt iemand te veel voor dezelfde baas, dan wordt dat beschouwd als een schijndienstverband en kan de opdrachtgever opdraaien voor premies en ziektegeld.

Is de flexibele arbeidsmarkt een illusie? Regels en cultuur - ja zelfs die van werkgevers - lijken gericht op een baan voor het leven. Terwijl een echt flexibele arbeidsmarkt best aantrekkelijk kan zijn en niet alleen voor werkgevers.

De gouden strop die werknemers immobiel maakt, daar moeten we vanaf. Zodat het op elk moment in je carrière veel makkelijker wordt van baan te wisselen als jij dat wilt. Leeftijd staat niet meer gelijk aan onbetaalbaar, waardoor je ook op je 50ste een carrièreswitch kunt maken.


De econoom
Econoom en directeur van de Argumentenfabriek Frank Kalshoven weet hoe we van de gouden strop afkomen. Vaste contracten bieden schijnzekerheid, is zijn vaste overtuiging. Bedrijven bestaan korter, reorganiseren vaker en veranderen regelmatig van koers. Werknemers die daar niet op voorbereid zijn, zichzelf niet ontwikkelen en scholingskansen laten liggen, staan vroeg of laat op straat. Zijn stokpaardje: 'Werknemers moeten weerbaarder worden, krachtiger en onafhankelijker van hun werkgever.'

Als het aan Kalshoven ligt, duren arbeidscontracten in de toekomst niet langer dan vijf jaar. Wie binnen die tijd wordt ontslagen, heeft recht op een ontslagvergoeding voor de maanden dat zijn contract nog zou lopen. Een radicale breuk met het huidige ontslagrecht, waar verleden bepalend is voor de ontslagvergoeding.

Tegenstanders betogen dat het afschaffen van baanzekerheid tot een golf van ontslagen zou kunnen leiden. Dat is voor Kalshoven alleen maar het bewijs dat het huidige systeem niet deugt: ,,Het vaste contract is de oorzaak van veel stagnatie. Blijkbaar zitten werkgevers en werknemers nu met elkaar opgescheept, al lopen loon en productiviteit soms ver uit elkaar. Dat is economisch niet efficiënt en stoort ook de arbeidsvreugde.''

Dat arbeidszekerheid en een gestage stijging van inkomen hand in hand gaan met een traditionele levensloop, waarin op een gegeven moment een huis wordt gekocht waarvoor een hypotheek nodig is, vindt Kalshoven kul. ,,Het vaste contract behouden om het leven van bankiers makkelijk te houden, dat is geen overtuigend argument. Banken moeten gewoon beter hun best doen om kredietwaardige klanten te scheiden van potentiële wanbetalers. De koppeling benadrukt vooral het onrechtvaardige van de tweedeling op de arbeidsmarkt. Outsiders met flexibele contracten worden ook nog eens gediscrimineerd op de kapitaalmarkt.''

In de voorstellen van Kalshoven blijven de lagere inkomens in eerste instantie buiten schot. Tijdelijke contracten en het opheffen van traditionele zekerheden vanaf een jaarinkomen van 40.000 euro, is zijn pleidooi. Klaarblijkelijk zijn we er nog niet allemaal klaar voor...


De politica
Veel medestanders heeft Kalshoven niet voor zijn plannen om vaste contracten helemaal af te schaffen. Zelfs bij de meest vooruitstrevende vakbond willen ze er niet aan. 'Economenwijsheid' noemt PvdA-kamerlid Mei Li Vos het. Zij was een van de oprichters van het Alternatief Voor Vakbond (AVV), een beweging die is ontstaan uit het ongenoegen over de wat al te eenzijdige focus van de traditionele vakbond. Volgens Vos hebben de vakbonden jarenlang vooral de belangen van de oudere werknemers behartigd. ,,Het is raar dat alleen vakbondsleden inspraak hebben in CAO-onderhandelingen. Iedereen laten stemmen is democratischer. Daar krijg je betere CAO's van omdat er dan rekening wordt gehouden met de belangen van alle werkenden en alle generaties.''

En zo vinden Vos en Kalshoven zich wel in de conclusie dat door de focus op vaste contracten scheve verhoudingen zijn ontstaan. Vos: ,,In het huidige systeem worden onevenredig veel risico's gedragen door flexwerkers. Mensen met korte en tijdelijke contracten hebben veel minder rechten en bouwen weinig of geen pensioen op. Jongeren kunnen daar misschien nog wel even tegen, maar er is een groep oudere vrouwen die op die manier overal buiten valt.''

Om werkgevers meer mogelijkheden te geven mensen op tijdelijke basis te werven en tegelijkertijd werknemers met los-vast en nul-urencontracten bescherming te bieden, werd de Flexwet in het leven geroepen. Een wet die volgens Vos tekortschiet. ,,De Flexwet biedt te weinig zekerheden. En dan heb ik het niet over de zekerheid van een uitkering, maar over de zekerheid dat je weer aan het werk komt; de zekerheid dat je zonder werk meteen je huis kwijtraakt. Je kunt af en toe je baan verliezen, en dat is helemaal niet erg zolang je maar weet dat je weer aan de bak komt.''

‘Heeft investeren in reïntegratie zin?
29-03-2008

De combinatie van werk en zorg is niet de enige reden voor Nederlandse vrouwen om te kiezen voor een deeltijdbaan. Zelfs als ze geen jonge kinderen (meer) hebben, werken vrouwen meestal niet fulltime. Mannen werken juist opvallend weinig in deeltijd. Dit zijn de voornaamste uitkomsten van het onderzoek Nederland deeltijdland; Vrouwen en deeltijdwerk van het Sociaal en Cultureel Planbureau.

Vaak wordt gedacht dat de arbeidsparticipatie van vrouwen afhangt van de aanwezigheid van (financiële) voorzieningen waarmee gezinnen werk en zorg beter kunnen combineren. Als er maar voldoende en betaalbare kinderopvang is, er goede verlofregelingen zijn en werkgevers zich wat flexibeler opstellen, dan gaan vrouwen vast wel meer werken, is de opvatting. Ook leeft de gedachte dat mannen – en dan in het bijzonder jonge mannen – minder uren willen gaan werken, als ze de keus hebben. Daarmee zou er ook meer evenwicht komen in de verdeling van de zorgtaken tussen mannen en vrouwen en dat zou de emancipatie ten goede komen. Senioronderzoeker Wil Portegijs van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) heeft dit samen met collega Saskia Keuzenkamp onderzocht.

Wat is de aanleiding voor het onderzoek ‘Nederland deeltijdland’? 
Wij waren al bezig met een onderzoek naar deeltijd. Het werken van vrouwen in deeltijd is namelijk sinds 2005 geproblematiseerd. Afgelopen zomer werd op de Participatietop besloten tot de oprichting van de Taskforce Deeltijdplus. Ons werd gevraagd (door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) om voor die Taskforce zaken op een rijtje te zetten, zoals de ontwikkelingen op dit terrein en de invloed van culturele factoren op de arbeidsduur. Dat laatste is één van de invalshoeken van de Taskforce. We hebben dat grote deeltijdproject even opzij gezet en dit onderzoek gedaan. We zijn nu weer verder gegaan met het grote project waarbij we gebruik maken van de bevindingen van ‘Nederland Deeltijdland’. Daarvoor doen we interviews, vooral met vrouwen die geen jonge kinderen (meer) hebben en in deeltijd werken. We vragen naar hun motieven.

Vaak werd gedacht dat het praktisch combineren van zorgtaken met werk de belangrijkste reden is voor deeltijdwerk, maar dat blijkt niet zo te zijn. Voor ons was dat al niet verrassend meer. Alleen was bij de buitenwereld het kwartje nooit gevallen. Als je ziet dat driekwart van de werkende vrouwen een deeltijdbaan heeft, dan kunnen dat natuurlijk nooit allemaal moeders met jonge kinderen zijn.

Waarom wordt deeltijdwerken tegenwoordig als een probleem gezien? 
Het is lange tijd door overheid en vrouwen omarmd als beste oplossing voor de combinatie van arbeid en zorg. Het is duidelijk dat het ook een aantal nadelen heeft. Het vormt een obstakel voor de doorstroming van vrouwen naar hogere functies. Ook belemmert het de economische zelfstandigheid van vrouwen. Tegelijkertijd wordt overal gezocht naar arbeidspotentieel als gevolg van de ontgroening en de vergrijzing en om de verzorgingstaat in stand te houden. Staatssecretaris Jet Bussemaker heeft wel eens gezegd: ‘als alle vrouwen in de zorg twee uur meer zouden gaan werken, dan is het tekort aan personeel in de zorg opgelost’. De Taskforce wil vooral vrouwen met kleine deeltijdbanen meer laten werken.

Uit uw onderzoek blijkt dat een derde van de vrouwen en meer dan de helft van de mannen vindt dat vrouwen het meest geschikt zijn voor de verzorging van kleine kinderen. Heeft u enig idee waarom Nederland nog steeds zo conservatief denkt? 
We hebben geen idee. Dat vrouwen werken, is geen issue meer in Nederland, maar een voltijdbaan voor jonge moeders, dat hebben we liever niet. Deze opvatting is juist weer wat sterker geworden.

In de discussie over deeltijdwerk gaat het meestal over vrouwen, maar hoe zit het eigenlijk met mannen? 
Veel mannen die in deeltijd werken, zijn studenten met een bijbaantje en mannen die naar hun pensioen toe aan het afbouwen zijn. Mannen met kleine kinderen werken gewoon door. Diezelfde groep (84% daarvan) geeft aan dat ze minimaal 35 uur per week willen werken. Ik vind dat teleurstellend, maar we weten niet wat de overwegingen zijn. Op dit moment hebben we van mannen dus niet veel te verwachten, ook al vinden veel mensen (ook mannen) wel dat jonge vaders iets minder zouden moeten werken. Het anderhalf model blijft dus overeind.

Veel mensen hebben echter de indruk dat steeds meer jonge vaders 32 uur werken. Hoe is dat te rijmen met deze cijfers? 
Die perceptie had ik ook, maar dat blijkt in de praktijk anders te zijn. Het komt vooral voor bij hoger opgeleiden, maar het is nog niet breed verspreid over alle lagen van de bevolking.

U heeft ook een internationale vergelijking gemaakt. Hoe pakt dat uit voor Nederland? 
Dat hangt er vanaf waarnaar je kijkt. Met fulltime werken liggen we internationaal gezien absoluut achter. In Nederland ligt het percentage voltijd werkende vrouwen al jaren stabiel op 21% (van alle vrouwen). Aan de andere kant is de arbeidsparticipatie van vrouwen hier hoog (68%). Alleen in Denemarken, Noorwegen, Zweden en Zwitserland hebben meer vrouwen betaald werk. In Duitsland bijvoorbeeld zie je dat vrouwen vaak stoppen met werken als ze kinderen krijgen en later als de kinderen groter zijn, weer de arbeidsmarkt op gaan. Op dat gebied loopt Nederland dus voor. Het is beter om op je plek te blijven (ook al is het in deeltijd) dan er helemaal uit te stappen.

In Nederland werkt 75% van de werkende vrouwen in deeltijd, terwijl dat in de EU-landen gemiddeld 41% is. Het blijkt dat in verschillende landen vrouwen wel meer in deeltijd willen werken, maar dat bijvoorbeeld om financiële redenen niet doen. Het is dus ook een verworvenheid. Opvallend is in Nederland ook dat vrouwen al minder werken voordat ze kinderen krijgen en de arbeidsduur niet sterk omhoog gaat als ze geen kleine kinderen meer hebben. We kunnen ons de vraag stellen of het wenselijk is dat vrouwen in die levensfases weinig blijven werken. De vraag is of we ons dat kunnen permitteren.

Wat is er mis mee als vrouwen blijkbaar niet fulltime wíllen werken? 
Je haalt daardoor andere emancipatiedoelen niet. Aan de andere kant, wie zijn wij om te zeggen dat economische zelfstandigheid noodzakelijk is? Je kunt ook moeilijk mensen (mannen en vrouwen) verplichten om bijvoorbeeld 32 uur te werken. Dat zou te veel zijn voor veel vrouwen en te weinig voor veel mannen op dit moment. Het zou wel veel problemen oplossen als mannen en vrouwen zo’n grote deeltijdbaan hadden, maar nu sluit het niet aan bij wat mensen willen.

Tegelijkertijd is de behoefte aan arbeidskrachten groot, maar dat heeft niets met emancipatie te maken. Ik vind – maar dat is mijn persoonlijke opvatting – dat de problematiek te veel vanuit de arbeidsmarktoptiek wordt bekeken. Er wordt sterk de nadruk gelegd op de waarde van arbeidsparticipatie voor de economie en te weinig op de waarde ervan voor het individu.

Wat betekent dat voor beleidsmakers? 
Het moet duidelijk zijn dat financiële prikkels niet voldoende zijn. Daar is al veel aan gedaan. Er worden al dingen in het belastingstelsel geregeld en kinderopvang is goedkoper geworden. Nu moet er aan de culturele touwtjes worden getrokken. Dat is niet zo simpel, maar wel nodig. We onderzoeken ook wat werkgevers kunnen doen. Nu moeten mensen carrière maken als ze tussen de 25 en 45 jaar oud zijn. Tegen de tijd dat vrouwen meer beschikbaar zijn, hebben ze de boot gemist, terwijl ze na hun 45ste nog twintig jaar kunnen werken. Dat betekent dat je een levensloopbewust personeelsbeleid moet voeren.

Het is heel belangrijk dat we zien dat we er niet zijn met praktische maatregelen en dat deze opvattingen over deeltijdwerk en de rol van mannen en vrouwen bestaan. Emancipatie is absoluut niet af. We zijn pas halverwege wat mij betreft. De volgende stap is dat vrouwen wat meer gaan werken en mannen wat minder. Dat is ook goed voor kinderen, lijkt mij.

Karin Kosmeijer